मी देव मानतो का? उत्तर थोडं गुंतागुंतीचं आहे.
देव, श्रद्धा, संस्कृती, विज्ञान, अंधश्रद्धा आणि नैतिकता यांकडे एका संशयवादी पण संस्कृतीशी जोडलेल्या माणसाच्या नजरेतून पाहण्याचा प्रयत्न.
मला बऱ्याचदा एक प्रश्न विचारला जातो—
“तू नक्की देव मानतोस की नाही?”
आणि खरं सांगायचं तर हा प्रश्न लोकांना पडणं अगदी स्वाभाविक आहे.
कारण माझं वागणंच थोडं गोंधळात टाकणारं आहे.
कधी माझं एखादं स्टेटस पाहिलं तर वाटेल, “हा तर पक्का नास्तिक आहे.”
आणि दोन दिवसांनी माझ्याच स्टेटसला विठ्ठलाचं गाणं दिसेल.
गणपती आला की मी उत्साहात असतो. विठ्ठलाची अनेक गाणी तोंडपाठ आहेत. अथर्वशीर्ष म्हणता येतं. लहानपणापासून मंदिरं, धार्मिक पुस्तकं, ग्रंथ, भजनं, सण-उत्सव या सगळ्यांमध्ये मी वाढलो आहे.
त्यामुळे एखाद्या अत्यंत धार्मिक माणसाबरोबर बसलो तर कदाचित देवाची चार गाणी त्याच्यापेक्षा जास्त मला म्हणता येतील.
आणि त्याच गप्पांमध्ये पंधरा मिनिटांनी मी म्हणेन—
“पण हे खरंच घडलं याचा पुरावा काय?”
मग समोरच्याचा गोंधळ होणं साहजिक आहे.
हा आपल्यातला आहे की विरोधी पार्टीचा?
पण माझ्यासाठी हा विषय “आस्तिक विरुद्ध नास्तिक” एवढा सरळ नाही.
देव आणि धर्माकडे मी दोन वेगवेगळ्या नजरेतून पाहतो
जेव्हा मी धर्माकडे तार्किक आणि वैज्ञानिक नजरेतून पाहतो, तेव्हा जगातल्या विविध धर्मांमधल्या देवांच्या कथा मला प्रामुख्याने मानवनिर्मित वाटतात.
याचा अर्थ त्या कथा निरर्थक आहेत, असं नाही.
त्यांच्यामध्ये तत्त्वज्ञान असू शकतं. नैतिक शिकवण असू शकते. इतिहासाचे अंश असू शकतात. मानवी स्वभावाचं सुंदर निरीक्षण असू शकतं.
पण एखादी कथा हजारो वर्षं सांगितली गेली म्हणून तिच्यातील प्रत्येक घटना अक्षरशः तशीच घडली, हे मानण्यासाठी मला पुरावा हवा असतो.
कारण एक प्रश्न मला लहानपणापासून पडत आला आहे.
जर एखादा विशिष्ट देव संपूर्ण विश्वाचा निर्माता असेल, तर त्याच्याबद्दलच्या कथा जगाच्या वेगवेगळ्या भागांत इतक्या वेगळ्या का आहेत?
भारतामध्ये जन्मलेल्या माणसाला राम-कृष्ण-विठ्ठल परिचित वाटतात.
युरोपमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या वाढलेल्या माणसाला येशू अधिक परिचित.
मध्यपूर्वेत वाढलेल्या माणसाची धार्मिक चौकट वेगळी.
पूर्व आशियात पुन्हा वेगळ्या धार्मिक आणि तत्त्वज्ञानाच्या परंपरा.
आज इंटरनेट आहे, विमानं आहेत, ग्लोबलायझेशन आहे. त्यामुळे सगळ्यांना सगळ्यांची माहिती आहे.
पण हजारो वर्षांपूर्वी?
तेव्हा एखाद्या दूरच्या प्रदेशातील माणसाला आपल्या देवांची माहितीच नव्हती.
म्हणून मला एक प्रश्न पडतो—
देवाने माणसाला धर्म दिला, की माणसाने आपल्या भूगोल, इतिहास, भीती, आशा आणि कल्पनाशक्तीतून देव आणि धर्माच्या वेगवेगळ्या संकल्पना निर्माण केल्या?
माझा कल दुसऱ्या शक्यतेकडे जास्त आहे.
मग रामायण-महाभारत खोटं आहे का?
तसंही मी ठामपणे म्हणत नाही.
कदाचित त्यामागे वास्तविक ऐतिहासिक घटना असतील. वास्तविक व्यक्ती असतील. युद्धं झाली असतील. राजे असतील. संघर्ष झाले असतील.
पण माणसाची एक जुनी सवय आहे—
गोष्ट पुढच्या माणसाला सांगताना त्यात थोडं मीठ-मसाला घालण्याची.
आज एखाद्या लग्नात दोन लोकांचं किरकोळ भांडण झालं तर रात्रीपर्यंत बातमी येते—
“लग्नात प्रचंड राडा झाला!”
दुसऱ्या दिवशी—
“मारामारी झाली म्हणे!”
आठवड्यानंतर—
“तलवारी निघाल्या होत्या म्हणे!”
आणि प्रत्यक्षात काका फक्त म्हणालेले असतात, “डीजेचा आवाज जरा कमी करा.”
मग हजारो वर्षं तोंडी परंपरेतून पुढे आलेल्या कथांमध्ये अतिशयोक्ती होण्याची शक्यता आपण पूर्णपणे नाकारायची का?
म्हणून राम होते की नव्हते, कृष्ण होते की नव्हते, महाभारताचं युद्ध घडलं की नाही—यावर अंतिम निकाल देण्याची माझी क्षमता नाही.
पण त्यात वर्णन केलेली प्रत्येक अलौकिक घटना अक्षरशः घडलीच, असं स्वीकारायलाही माझं तार्किक मन तयार होत नाही.
कारण विज्ञानाची एक सवय मला आवडते—“कसं?” विचारण्याची
विज्ञान म्हणत नाही—
“मी सांगतोय ना, मग विश्वास ठेव.”
ते म्हणतं—
“हा माझा दावा. ही माझी पद्धत. हे निरीक्षण. हा प्रयोग. ही गणितं. आणि शक्य असेल तर तूही तपासून बघ.”
विमान आकाशात उडतं.
त्यामागे जादू नाही. Aerodynamics आहे.
रॉकेट अंतराळात जातं.
त्यामागे श्रद्धा नाही. गणित, भौतिकशास्त्र, अभियांत्रिकी आणि हजारो प्रयोग आहेत.
ग्रहण का लागतं, चंद्राच्या कला का बदलतात, वस्तू खाली का पडतात, ग्रह कसे फिरतात—यासाठी विज्ञानाने मॉडेल्स तयार केली, भविष्यवाणी केली आणि ती तपासून पाहिली.
विज्ञानाकडे सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आहेत असं अजिबात नाही.
उलट विज्ञानाची मला आवडणारी गोष्ट हीच आहे की ते गरज पडल्यास म्हणू शकतं—
“आत्ता आम्हाला माहीत नाही.”
“माहीत नाही” हे उत्तर मला “माहीत नसतानाही पूर्ण खात्रीने सांगण्यापेक्षा” अधिक प्रामाणिक वाटतं.
पण इथे माझं स्वतःचं एक “माहीत नाही” आहे
हे सगळं बोलल्यानंतरही माझ्या मनात एक प्रश्न कायम आहे.
हे विश्व आलं कुठून?
आपण Big Bang बद्दल बोलतो. Evolution बद्दल बोलतो. Physics विश्वाच्या वर्तनाबद्दल विलक्षण गोष्टी समजावून सांगतं.
पण अस्तित्वच का आहे?
काहीच नसण्याऐवजी काहीतरी का आहे?
या प्रचंड विश्वात पदार्थ, ऊर्जा, नियम, तारे, ग्रह आणि त्यातून निर्माण झालेलं जीवन…
आणि मग त्या जीवनातून तयार झालेला मानवी मेंदू, जो उलट विश्वाकडे पाहून विचारतो—
“मी इथे आलो कुठून?”
ही कल्पनाच थक्क करणारी आहे.
या सगळ्यामागे एखादा “creator” आहे का?
मला माहीत नाही.
असू शकतो.
पण तो creator म्हणजे रामच आहे, कृष्णच आहे, Jesusच आहे किंवा एखाद्या विशिष्ट धर्माने सांगितलेली व्यक्तीच आहे, एवढी उडी मारण्यासाठी माझ्याकडे पुरावा नाही.
माझ्यासाठी त्यामुळे सध्या सर्वात प्रामाणिक उत्तर असं आहे—
या सृष्टीमागे काही अंतिम कारण किंवा creator असण्याची शक्यता मी नाकारत नाही; पण तो कोण आहे, काय आहे, किंवा त्याला “देव” म्हणावं का, हे मला माहीत नाही.
आणि मला वाटतं, प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर असायलाच हवं असा हट्ट करण्यापेक्षा कधी कधी “मला माहीत नाही” हे उत्तर स्वीकारण्यातही एक वेगळी शांतता आहे.
मग मी गणपती का साजरा करतो?
इथून खरी गंमत सुरू होते.
जर धार्मिक देवांच्या अस्तित्वाबद्दल मला शंका आहे, तर मग मी गणपती का बसवतो?
दिवाळीत आनंद का करतो?
विठ्ठलाची गाणी का ऐकतो?
मंदिरात का जातो?
उत्तर फार साधं आहे.
कारण धर्म आणि संस्कृती माझ्यासाठी एकच गोष्ट नाही.
मी ज्या वातावरणात वाढलो, त्यामध्ये गणपती आहे. दिवाळी आहे. आरती आहे. प्रसाद आहे. मंदिर आहे. विठ्ठलाची गाणी आहेत. कुटुंब आहे. लोकांचं एकत्र येणं आहे.
या गोष्टी माझ्या आठवणींचा भाग आहेत.
त्या मला आनंद देतात.
आता विठ्ठलाचं गाणं ऐकताना मला आनंद मिळत असेल, तर आधी विठ्ठलाच्या अस्तित्वाचा peer-reviewed research paper शोधून मगच गाणं ऐकायचं का?
गाणं सुंदर आहे.
ऐका.
आनंद घ्या.
झालं.
प्रत्येक गोष्टीला तत्त्वज्ञानाची परीक्षा द्यावीच लागते असं नाही.
एखादं प्रेमगीत ऐकण्यासाठी आपलं breakup झालेलं असणं आवश्यक नसतं. त्याचप्रमाणे भक्तिगीत आवडण्यासाठी त्यातील प्रत्येक धार्मिक दावा मान्य असणंही आवश्यक नाही.
मग मी मंदिरात जाणार का?
नक्कीच जाणार.
मला मंदिरात गेल्यावर शांत वाटत असेल, तिथलं वातावरण आवडत असेल, मनाला बरं वाटत असेल—तर मी मंदिरात का जाणार नाही?
मी स्वतःही कधीकधी मंदिरात जातो.
पण फरक एवढाच आहे की माझ्यासाठी मंदिरात जाणं म्हणजे प्रत्येक वेळी “देवाला काहीतरी मागायला गेलो” असं नसतं.
कधी मंदिरातली शांतता आवडते. कधी तिथलं वातावरण. कधी त्या जागेशी जोडलेल्या आठवणी. कधी फक्त मनाला बरं वाटतं.
आणि एखाद्या दिवशी माझी इच्छा नसेल?
तर मी जाणार नाही.
पण इथे आणखी एक प्रश्न येतो—
“स्वतःची इच्छा नसताना दुसऱ्या कोणासाठी मंदिरात जाशील का?”
हो. जाईन.
माझ्या आयुष्यातली एखादी व्यक्ती मला खूप महत्त्वाची असेल, माझं तिच्यावर प्रेम असेल आणि तिच्यासाठी माझ्यासोबत मंदिरात जाणं महत्त्वाचं असेल, तर मी आनंदाने जाईन.
कारण प्रत्येक गोष्ट स्वतःच्या श्रद्धेची परीक्षा नसते.
कधी ती नात्याची गोष्ट असते.
माझ्यासोबत मंदिरात गेल्यामुळे माझ्या जवळच्या व्यक्तीला आनंद मिळत असेल आणि त्यामुळे माझं काही नुकसान होत नसेल, तर फक्त “मी हे मानत नाही” हे सिद्ध करण्यासाठी बाहेर चप्पलांजवळ उभं राहण्यात मला काही विशेष तत्त्वज्ञान दिसत नाही.
शेवटी मला एक साधी गोष्ट महत्त्वाची वाटते—
जी गोष्ट तुमच्या मनाला आनंद देते, आशा देते किंवा शांत करते, आणि त्यातून दुसऱ्या कोणाला त्रास होत नाही, ती गोष्ट करण्यात गैर काय आहे?
मग ती मंदिरात जाणं असो.
गाणं म्हणणं असो.
मित्राला भेटणं असो.
खेळणं असो.
नाचणं असो.
एकटं बसून चहा पिणं असो.
किंवा एखाद्याला रोज सकाळी दहा मिनिटं देवाचं नामस्मरण करणं असो.
तुम्हाला त्यातून मानसिक आधार मिळत असेल—घ्या.
फक्त त्यासाठी स्वतःचा विवेक गहाण ठेवू नका.
स्वतःच्या जबाबदाऱ्या विसरू नका.
आणि तुमच्या आनंदाचा, श्रद्धेचा किंवा मानसिक शांततेचा त्रास दुसऱ्याला होणार नाही याची काळजी घ्या.
अर्थातच ती गोष्ट नैतिक आणि कायदेशीर मर्यादेत असावी.
एवढं भान असेल तर माझ्या मते माणसाने त्याला आनंद देणाऱ्या गोष्टी शक्य तितक्या कराव्यात.
कारण आयुष्य आधीच पुरेसं गुंतागुंतीचं आहे.
त्यात मनाला शांत करणाऱ्या निरुपद्रवी गोष्टींसाठीसुद्धा तत्त्वज्ञानाची परवानगी कशाला हवी?
माझ्यासाठी सण म्हणजे श्रद्धेपेक्षा माणसं
सणांचं एक मोठं सामाजिक महत्त्व आहे.
आपण एकत्र येतो.
नातेवाईक भेटतात.
मित्र भेटतात.
एकत्र जेवतो.
हसतो.
घर सजवतो.
मुलांना आठवणी मिळतात.
रोजच्या कामातून थोडा विराम मिळतो.
ही एक प्रकारची social technology आहे.
खेळांचंही तसंच आहे.
एखाद्या क्रिकेट टीमने सामना जिंकला म्हणून आपल्या पगारात वाढ होत नाही.
तरी लाखो लोक आनंदाने ओरडतात.
का?
कारण खेळ फक्त खेळ राहिलेला नसतो. तो community बनतो. एक shared experience बनतो.
सणांचंही तसंच आहे.
ते माणसांना जोडतात.
म्हणून मी सण साजरे करतो.
देव माझ्यावर नाराज होऊ नये म्हणून नाही.
माझ्या माणसांबरोबर आनंद साजरा करायला मला आवडतं म्हणून.
माझा विरोध देवाला नाही; अंधश्रद्धेला आहे
एखाद्याला रोज सकाळी स्वामी समर्थांचं नामस्मरण करून मानसिक शांतता मिळत असेल—करा.
एखाद्याला गणपतीची आरती करून आनंद मिळत असेल—करा.
एखाद्याला मंदिरात बसल्यावर मन शांत होत असेल—जा.
एखाद्याला या सगळ्यात काहीच रस नसेल आणि रविवारी मित्रांसोबत क्रिकेट खेळण्यात आनंद मिळत असेल—तेही करा.
मला यापैकी कशालाच आक्षेप नाही.
माझी साधी अट आहे—
तुमच्या आनंदाची किंमत दुसऱ्याला मोजावी लागू नये.
समस्या तिथे सुरू होते जिथे श्रद्धा माणसाचा विवेक बंद करते.
जेव्हा एखादा माणूस अडचणीत असतो, त्याला मार्ग दिसत नसतो, तेव्हा तो आशा शोधतो.
आणि नेमक्या त्या कमकुवत क्षणी काही लोक त्याला सांगतात—
“माझ्याकडे ये. हा उपाय कर. एवढे पैसे दे. ही पूजा कर. तुझं सगळं ठीक होईल.”
इथे मला राग येतो.
कारण श्रद्धा ही एखाद्याची वैयक्तिक गोष्ट असू शकते.
पण एखाद्याच्या भीतीचा व्यवसाय करणं ही श्रद्धा नाही.
ते शोषण आहे.
देवासाठी कर्तव्य सोडणंही मला मान्य नाही
“माझं आयुष्य आहे, मी कसंही जगीन.”
बहुतेक वेळा मला हे वाक्य मान्य आहे.
पण त्याला एक महत्त्वाची अट आहे.
तुमच्या आयुष्याशी इतर माणसांची आयुष्यं जोडली गेली असतील, तर तुम्हाला जबाबदाऱ्याही आहेत.
लग्न केलं आहे. मुलं आहेत. कुटुंब तुमच्यावर अवलंबून आहे.
आणि तुम्ही म्हणाल—
“मला संसारात रस नाही. आता मी फक्त देवाचं नामस्मरण करणार.”
मग माझ्यासाठी समस्या आहे.
आणि तीच गोष्ट दारू, जुगार किंवा इतर कोणत्याही व्यसनाबद्दल आहे.
मला फरक पडत नाही तुम्ही दिवसभर मंदिरात बसून कर्तव्य विसरलात की बारमध्ये बसून.
जबाबदारीपासून पळण्यासाठी वापरलेला मार्ग धार्मिक आहे की अधार्मिक, यापेक्षा तुम्ही कोणाला त्रास देत आहात का हे महत्त्वाचं आहे.
आणि देव मानणं म्हणजे चांगला माणूस असणं नाही
हा माझ्यासाठी फार महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
एखाद्याच्या WhatsApp status वर रोज देवाचा फोटो असतो.
Good Morning खाली चार कमळं.
“जय श्रीराम.”
“श्री स्वामी समर्थ.”
“राधे राधे.”
पण दोन तासांनी तोच माणूस एखाद्याचा अपमान करत असेल, विनाकारण टोमणे मारत असेल, दुसऱ्याच्या धर्माची खिल्ली उडवत असेल, कमकुवत माणसाला त्रास देत असेल—
तर त्या status चा उपयोग काय?
देवाला Instagram engagement पाहून मोक्ष द्यायची पद्धत असेल तर गोष्ट वेगळी आहे.
पण धर्माचा काही अर्थ असेल, तर तो तुमच्या वागण्यात दिसायला हवा.
कपाळावरच्या टिळ्यापेक्षा तुमच्या वागण्यात किती माणुसकी आहे, हे माझ्यासाठी जास्त महत्त्वाचं आहे.
नैतिकतेसाठी मला देवाची भीती आवश्यक वाटत नाही
“देव नाही मानला तर माणूस चांगला का वागेल?”
हा प्रश्न मला विचित्र वाटतो.
मला रस्त्यावर कचरा टाकू नये हे समजण्यासाठी नरकाची भीती लागते का?
एखाद्या गरीब माणसाचा अपमान करू नये हे समजण्यासाठी धार्मिक पुस्तक उघडावं लागतं का?
आपल्यामुळे दुसऱ्याला त्रास झाला तर माफी मागावी.
शक्य असेल तिथे मदत करावी.
लोकांशी आदराने बोलावं.
फसवू नये.
विनाकारण दुखावू नये.
आपल्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचं—
समोरचा माणूस आहे हे लक्षात ठेवावं.
यासाठी मला स्वर्गाचं बक्षीस किंवा नरकाची शिक्षा आवश्यक वाटत नाही.
Empathy पुरेशी आहे.
माणूस म्हणून दुसऱ्या माणसाचं दुःख समजण्याची क्षमता पुरेशी आहे.
धर्मग्रंथ हे मूल्य शिकवत असतील तर उत्तम.
पण ही मूल्यं फक्त धर्माची मालमत्ता नाहीत.
दुसऱ्याचा देव चुकीचा ठरवून आपला देव मोठा होत नाही
मला धार्मिकतेचा आणखी एक प्रकार खटकतो.
“माझाच देव खरा.”
मग दुसऱ्याच्या देवाची चेष्टा.
दुसऱ्या धर्माची खिल्ली.
आणि देव न मानणारा तर जणू काही नैतिकदृष्ट्या कमी दर्जाचा माणूसच.
मला हे समजत नाही.
जर तुमचा देव खरंच एवढा महान असेल, तर त्याची महानता सिद्ध करण्यासाठी दुसऱ्याचा अपमान करण्याची गरज का पडावी?
आणि विश्व निर्माण करणाऱ्या सर्वशक्तिमान शक्तीच्या सन्मानाचं संरक्षण करण्याची जबाबदारी माझ्या-तुमच्यासारख्या माणसांवर आली असेल, तर त्या व्यवस्थेतच काहीतरी गडबड आहे.
श्रद्धा माणसाला नम्र बनवत असेल तर तिचं सौंदर्य आहे.
श्रद्धा माणसाला अहंकारी बनवत असेल, तर ती श्रद्धा कमी आणि ओळखीचा अहंकार जास्त आहे.
तर शेवटी मी नास्तिक आहे की आस्तिक?
बहुधा या प्रश्नाला मी एका शब्दात उत्तर देऊ शकणार नाही.
मी धार्मिक कथांना अक्षरशः सत्य मानत नाही.
पुरावा नसलेल्या अलौकिक दाव्यांबद्दल मी संशयवादी आहे.
विश्वामागे एखादं अंतिम कारण किंवा creator असण्याची शक्यता मी नाकारत नाही.
तो creator कोण आहे हे मला माहीत नाही.
कदाचित कोणालाच माहीत नसेल.
पण माझी संस्कृती मला आवडते.
गणपती आवडतो.
दिवाळी आवडते.
विठ्ठलाची गाणी आवडतात.
आरतीचा आवाज आवडतो.
सणाच्या दिवशी घरात असलेली लगबग आवडते.
लोकांचं एकत्र येणं आवडतं.
या गोष्टी करण्यासाठी मला त्यांच्या प्रत्येक धार्मिक दाव्यावर विश्वास ठेवण्याची आवश्यकता वाटत नाही.
श्रद्धा आणि संस्कृती यांच्यामध्ये फरक करण्याची मोकळीक मी स्वतःला देतो.
कदाचित त्यामुळेच माझं उत्तर थोडं विचित्र आहे.
देव आहे का?
मला माहीत नाही.
आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक धार्मिक कथेला मी अक्षरशः खरं मानतो का?
नाही.
मग गणपती साजरा करणार?
अगदी उत्साहात.
विठ्ठलाचं गाणं लावणार?
नक्की. आवाजही थोडा मोठाच असेल.
अंधश्रद्धेच्या नावाखाली कोणी भोळ्या माणसाला फसवलं तर?
तिथे मात्र माझं डोकं फिरणार.
कारण शेवटी माझ्यासाठी प्रश्न “तुम्ही कोणत्या देवाला मानता?” हा नाही.
प्रश्न आहे—
तुमच्या श्रद्धेमुळे तुम्ही अधिक चांगले माणूस बनत आहात का?
तुमच्या संस्कृतीमुळे तुम्ही इतर माणसांच्या जवळ येत आहात का?
तुमच्या कृतीमुळे कोणाला विनाकारण त्रास तर होत नाही ना?
आणि तुम्ही तुमच्या आयुष्यातल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडत आहात का?
कारण देव असेल तर कदाचित त्यालाही हेच जास्त महत्त्वाचं वाटेल.
आणि देव नसेल—
तरीही एकमेकांशी माणसासारखं वागायला आपल्याला काय हरकत आहे?